Có những thay đổi lớn trong xã hội không bắt đầu từ những sự kiện vĩ đại. Chúng âm thầm thay đổi từ những quy tắc nhỏ nhất đã bị bỏ qua. Thậm chí chúng bắt đầu từ một ô cửa kính bị vỡ.
Đó là ý tưởng được nhìn ra từ hiệu ứng "Cửa Sổ Vỡ" (Broken Windows Theory )- Một trong những học thuyết nổi tiếng nhất trong xã hội học và tội phạm học hiện đại. Dù đã trải qua nhiều tranh luận trong giới học thuật, lý thuyết này vẫn có sức ảnh hưởng mạnh mẽ đến cách con người hiểu về hành vi, môi trường và các trật tự xã hội.
 |
| Broken Windows |
Một ô cửa kính bị vỡ nói lên điều gì ?
Hãy tưởng tượng một tòa nhà có hàng chục ô cửa kính. Một ngày này nọ, một ô cửa bị ai đó ném đá làm vỡ. Nếu ô cửa ấy được sửa ngay, hầu hết mọi người sẽ hiểu rằng nơi này luôn được quan tâm và bảo vệ. Nhưng nếu nó cứ để nguyên nhiều ngày, nhiều tuần, người đi ngang sẽ vô thức nhận ra một thông điệp khác:
"Có lẽ chẳng ai quan tâm nơi này nữa " Và rồi... Một ô cửa thứ hai bị vỡ, ô cửa thứ ba, ô cửa thứ tư,... Tiếp đến là những bức tường đầy hình vẽ bậy, rác bắt đầu xuất hiện nhiều hơn, xe cộ đỗ bừa bãi cả khu nhà trở nên tối tăm hơn.
Sau một thời gian, nơi đó trở thành nơi mà những hành vi tội phạm xuất hiện. Không phải vì bản thân chiếc cửa kính tạo ra một khu nhà ảm đạm hay chính nó làm nên tội phạm. Mà bởi chính nó đã gửi đi một tín hiệu rằng các quy tắc đang không còn được thực thi. Khu nhà đã không được sửa chữa, không được chỉn chu và rồi nó trở nên thật nhếch nhác.
Nguồn gốc của học thuyết này ?
Hai nhà khoa học xã hội James Q.Wilson và George L.Kelling công bố bài viết nổi tiếng về "Broken Windows" năm 1982.
Họ cho rằng: '' Khi những dấu hiệu mất trật tự nhỏ không được xử lý, chúng sẽ tạo điều kiện cho các hành vi vi phạm nghiêm trọng hơn phát triển".
Có thể hiểu rằng : Môi trường có thể định hình hành vi của con người. Đây là điểm khác biệt rất lớn so với quan điểm cho rằng tội phạm chỉ xuất phát từ bản chất cá nhân. Khi một cá thể nào đó được đặt vào một môi trường khác chúng ắc hẳn phải bắt đầu học hỏi và thích nghi với môi trường đó. Một đứa trẻ sống trong giáo dục gập khuôn quy tắc sẽ khác những đứa trẻ sống trong môi trường thiếu giám sát, thiếu kĩ luật và khi đặt những đứa trẻ này vào những môi trường chúng không thường được sống chúng phải định hình lại các quy ước và hình thành nên hành vi sao cho phù hợp với môi trường hiện tại.
Thí nghiệm của chiếc xe bỏ hoang
Một thí nghiệm nổi tiếng của nhà tâm lý học Philip Zimbardo minh họa rất rõ điều này. Ông đặt hai chiếc ô tô cũ giống hệt nhau: Một chiếc xe được đưa đến một khu vực nghèo khó và một chiếc đến khu vực khá giả. Điều gì xe xảy ra. Chiếc xe ở khu vực nghèo nhanh chóng bị tháo phụ tùng, phụ kiện, vẽ bậy,... Trong khi đó chiếc xe còn lại gần như không một ai động đến mặt dù có nhiều sự chú ý đến nó. Và giai đoạn hai của thí nghiệm tạo nên một điều thú vị. Chiếc xe ở khu vực khá giả bị phá hoại trong một khoảng thời gian ngắn khi nhóm nghiên cứu thử nghiệm đập vỡ một phần của chiếc xe. Điều này mang đến nhận định rằng việc phá hoại chiếc xe không nằm ở môi trường giàu, nghèo mà nó bắt đầu xuất hiện khi có quy tắc bị phá vỡ. Nó giống như việc ngọn lửa bắt đầu từ tia lửa.
Hiện tượng bãi rác lớn lên
Xung quanh ta luôn có những bãi rác tự phát. Vậy tại sao lại có những bãi rác tự phát xuất hiện. Một bãi rác được hình thành từ những bao rác vô ý thức. Ai cũng biết rằng: Bỏ rác phải bỏ đúng nơi quy định. Đó là một quy tắc để đảm bảo môi trường được sạch sẽ và thông thoáng. Nhưng rồi một vài người làm lơ đến quy tắc đó. Bỏ rác không đúng chỗ quy định nữa. Không ai giám sát phản ứng triệt để với hành vi này. Và thế là rác ngày càng được tập kết nhiều hơn đến một ngày có người chợt nhận ra nơi này thành bãi rác từ khi nào ?
Hiệu ứng cửa sổ vỡ không chỉ tồn tại ngoài đường phố
Hiệu ứng này tồn tại trong mọi tổ chức, mọi cơ quan, xã hội, hệ thống tôn giáo và ngay cả trong hệ thống nhà nước.
Trong doanh nghiệp luôn có những nội quy quy tắc được đặt ra với mục đích tạo nên một môi trường làm việc chuyên nghiệp, công bằng thống nhất từ cấp cao nhất cho đến bộ phận thấp nhất. Và trường hợp thường xảy ra ở một vài tổ chức khi sự giám sát quản lý lỏng lẽo. Hiệu ứng cửa sổ vỡ xảy ra. Điển hình với việc đi làm muộn. Hành vi này hầu hết sẽ diễn ra trong bất kì doanh nghiệp tổ chức nào. Nhưng với những tổ chức nghiêm khắc ta thường thấy tỉ lệ này rất thấp thậm chí là không có. Vì sao ? Vì khi một tổ chức cứng rắn với quy tắc, khi xuất hiện vấn đề xâm phạm đến quy tắc họ cương quyết xử lý triệt để không ngoại lệ dựa vào nội quy đã đặt ra. Và khi điều này đủ nghiêm và quyết liệt sẽ khiến mọi người luôn trong tâm thế tập trung, tránh mắc phải sai lầm dẫn đến xử lý. Từ đó quy tắc sẽ không bị phá vỡ. Ngược lại khi quy tắc được xem nhẹ, dễ dàng bỏ qua khi đó sự uy nghiêm mà quy tắc đặt ra đã không được coi trọng vô hình chung tỉ lệ phá vỡ quy tắc trở nên trầm trọng hơn ảnh hưởng đến mọi mặt của tổ chức. Thậm chí gây thiệt hại nghiêm trọng trong tổ chức.
Về gia đình. Khi một gia đình không thể hiện sự nghiêm khắc về quy tắc. Mọi người tự do với những điều mình muốn. Trẻ không bắt buộc phải xếp đồ chơi khi chúng chơi xong, chúng có thể xem ti vì, điện thoại mà không có giới hạn thời gian, quần áo không cần phải gấp gọn, dụng cụ không cần phải có thứ tự sắp xếp,... Điều đó khiến mọi thứ trở nên bừa bộn hơn, thiếu sự răng đe đúng mực vô hình chung mọi thành viên sẽ cảm nhận rằng quy tắc dường như tồn tại trên lời nói. Cửa sổ đã vỡ.
Về cá nhân. Điều thú vị nguyên lý này hoạt động theo cả hai chiều. Nếu sự cẩu thả của một người có thể lan truyền thì sự chuyên nghiệp cũng vậy. Một văn phòng luôn được dọn dẹp sạch sẽ. Một người luôn đúng giờ. Một người ăn mặc chỉnh chu khi họ xuất hiện ở bất kỳ đâu. Công việc được họ xử lý một cách chủ động.,... điều này tạo nên một người kỷ luật và ổn định. Khi sự kỷ luật đủ mạnh họ sễ ngay lập tức chỉnh sửa hành vi cùa bản thân sau cho đúng với nguyên tắc và ngược lại nếu kỷ luật không đủ lớn mọi quy tắc dần sẽ bị phá vỡ ngày qua ngày và một người cẩu thả nhếch nhác thiếu trách nhiệm xuất hiện.
Những tranh luận xung quanh học thuyết
Mặc dù rất nổi tiếng, hiệu ứng cửa sổ vỡ cũng vấp phải nhiều tranh cãi. Một số nhà nghiên cứu cho rằng : Tội phạm chịu ảnh hưởng lớn từ bất bình đẳng kinh tế, thất nghiệp và giáo dục. Chỉ xử lý các vi phạm nhỏ chưa chắc đã giảm tội phạm nghiêm trọng. Việc áp dụng quá cứng nhắc các quy tắc có thể dẫn đến tình trạng kiểm soát quá mức hoặc đối xử thiếu công bằng với một số cộng đồng. Do đó, nhiều chuyên gia ngày nay xem Broken Windows như một trong nhiều yếu tố giúp giải thích hành vi xã hội, chứ không phải lời giải thích duy nhất.
Một xã hội không sụp đổ chỉ vì một ô cửa kính bị vỡ. Nhưng nếu không ai còn muốn sửa nó, sự xuống cấp sẽ bắt đầu lan rộng. Điều đáng sợ nhất không phải là chiếc cửa kính, mà là khoảnh khắc con người chấp nhận việc nó bị vỡ như một điều bình thường.
Nguồn: Internet
Author : Nguyễn Công Dương